Alleen samen krijgen we de Rus er onder: “intensieve menshouderij” in een tijdperk van militarisering – over de Defensienota

De nieuwe Defensienota die Boswijk en Yesilgöz deze week met zoveel overduidelijke militariseringslust presenteerden, hangt aan elkaar van de interne contradicties en inconsistenties.

Zo voor het oplepelen, maar het mocht niet baten: zo diep zijn de systeemmedia in het konijnenhol van de NAVO gekropen dat ze de bewindslieden onweersproken lieten leeglopen over het machtige en hypermoderne leger dat het kleine Nederland in een ruige wereld van Russische en Chinese dreiging binnen afzienbare tijd zal optuigen — als het aan hen ligt.

Omdat de systeemmedia het hebben nagelaten, hier dan toch maar wat kritische tekstanalyse.

Het begint al met die vermeende Russische en Chinese dreiging die de basisassumptie onder de militariseringsagenda van Defensie is.

Zo luiden de openingszinnen van Samen Voorwaarts!, de titel die Defensie de Nota heeft meegegeven:

“Oorlog is terug op het Europese continent. De wereld verandert sneller dan in voorgaande decennia. De grens tussen vrede en oorlog vervaagt, machtspolitiek verdringt steeds vaker het recht, en Nederland wordt nu al dagelijks geraakt door cyberaanvallen, spionage, sabotage en desinformatie.”

En Defensie laat er geen twijfel over bestaan aan wie we die nieuwe, dreigende werkelijkheid te danken hebben: Rusland wordt in de nota maar liefst 22 keer als geopolitieke dreiging genoemd, China 15 keer.

Typerend zijn zinnen als deze:

“Grootmachten Rusland en China, maar ook regionale machten als Iran en Venezuela, gebruiken allerlei militaire en civiele middelen om onder de grens van gewapend conflict schade toe te brengen aan hun tegenstanders, waaronder het Koninkrijk der Nederlanden.”

Op een humuslaag van zorgvuldig geconstrueerde angst groeien ongerijmde waarnemingen die ogenblikkelijk door pers en politiek met veel bombarie aan Rusland worden toegeschreven…

Bewijzen geeft de Nota niet, laat staan een kwantitatief overzicht van de toegenomen dreiging door deze grootmachten, terwijl cijfers en tellen toch echt de obsessie van de politiek in Nederland is. Hier blijft het bij wat vage verwijzingen naar hybride oorlogvoering, die, aldus de Nota, volgens Nederlandse veiligheidsdiensten steevast naar Rusland wijzen. In de passages die daaraan zijn gewijd — consequent “de grijze zone” genoemd — wordt de robuuste toeschrijving aan Rusland tekstueel onderuit gehaald door de toevoeging van het woordje “waarschijnlijk”.

Oftewel, we hebben geen flauw idee maar het kan niemand anders zijn dan de Russen, of anders de Chinezen.

Het is inmiddels een bekend tafereel: op een humuslaag van zorgvuldig geconstrueerde angst groeien ongerijmde waarnemingen die ogenblikkelijk door pers en politiek met veel bombarie aan Rusland worden toegeschreven terwijl maanden later blijkt dat ieder bewijs ontbreekt. Niet alleen voor Russisch daderschap maar ook voor de waarnemingen zelf: waren het wel drones, was het wel Rusland, was het wel hybride oorlogvoering, bestaat die “grijze zone” wel?

Bovendien staat de robuuste toeschrijving van militaire dreiging aan Rusland haaks op het dreigingsniveau dat het Pentagon en Amerikaanse veiligheidsdiensten aan Rusland toeschrijven — bronnen die ik als het gaat om veiligheidsinschattingen toch echt hoger aansla dan de koddebeiers van AIVD en MIVD. Vorige week was het de Amerikaanse opperbevelhebber in Europa van de NAVO, Grynkewich, die aan de Financial Times liet weten dat de Russen niet zullen komen. Eerder was er al de Amerikaanse militaire veiligheidsnota die aan Rusland geen bijzonder veiligheidsgewicht toekende. “Moskou is in geen enkele positie om te streven naar Europese hegemonie. De Europese NAVO is Rusland qua economische omvang, bevolking en daarmee ook qua potentiële militaire macht veruit superieur,” heette het daar. En datzelfde oordeel keerde terug in de geopolitieke dreigingsinschatting van de verzamelde Amerikaanse veiligheidsdiensten.

Waar de VS voor Europa, en dus Nederland, geen Russisch gevaar zien en Defensie, niet onderbouwd, wel, daar neemt Defensie wel een-op-een het Amerikaanse dreigingsverhaal over China over. Terwijl van China op dit moment nauwelijks militaire dreiging uitgaat, het land slechts 1.7 % van haar bbp aan wapens besteed, geen geschiedenis van buitengaats imperialisme kent, Chinese ondernemingen sleutelposities zijn gaan innemen in Europese productieketens, Europa (en China) dus onnoemelijk veel te verliezen heeft bij een eventuele Amerikaanse confrontatie met dat land, en er voor Europa dus veel aan gelegen is om niet in zo’n confrontatie meegezogen te worden.

“Strategische autonomie”, iemand, en van de VS welteverstaan.

Nee hoor, beide landen, aldus de Nota, hebben lak aan de mondiale rechtsorde, staan op het punt onze manier van leven te bedreigen, en dus moeten wij als de wiedeweerga bewapenen. Weer, zonder ook maar enig bewijsmateriaal. En zonder de reflexiviteit op te brengen, die de Canadese premier Carney in februari dit jaar in Davos wel wist op te brengen, namelijk dat wij het zelf zijn geweest die die mondiale rechtsorde met illegale oorlogen hebben opgeblazen. En dat we dus wellicht de uitgestoken hand van China (en de BRICS) om te streven naar eerherstel van het Handvest van de Verenigde Naties uit 1946 moeten aannemen in plaats van volharden in onze eigen geopolitieke hypocrisie.

“Selectief winkelen”, heet het ook wel.

Het zijn interne contradicties en inconsistentie die leren dat Defensie zich bij het uitrollen van zijn militariseringsagenda niet heeft gebaseerd op een grondige, realistische geopolitieke veiligheidsanalyse, zoals je van een betrouwbare overheid mag verwachten, maar simpelweg alle retorische strohalmen bij elkaar heeft geveegd om burgers via de trechter van politiek en systeempers rijp te maken voor een forse financiële aderlating.

De Nota is een reclamefolder, geen beleidsstuk.

“Selectief winkelen”, heet het ook wel. En in dit geval om “HET GEVAARLIJKSTE SCENARIO” op te kunnen tuigen, zoals de Nota het noemt: “ESCALATIE NAAR EEN GROOTSCHALIG CONVENTIONEEL CONFLICT EN GELIJKTIJDIGE CRISES” heet het in hoofdletters, zonder te vermelden dat de plausibiliteit van dit scenario naar nul tendeert. Oftewel, dit is geen scenario, dit is een nachtmerrie. Zo pers en politiek — en daarachter burgers — nog meer angst aanjagend, daarbij vertrouwend op het matig ontwikkelde vermogen om risico’s adequaat in te schatten dat de menselijke soort nu eenmaal eigen is.

We verdedigen onze welvaart, vrijheid, democratie en rechtsstaat door onze welvaart, vrijheid, democratie en rechtsstaat te offeren op het altaar van een militair-industrieel complex dat een vermeende veiligheidsdreiging heeft aangegrepen voor het uitrollen van een ongekende militariseringsagenda.

Maar het wordt nog gekker: volgens de Nota moeten wij onze wapenuitgaven stapsgewijs verdubbelen omdat we verzorgingsstaat, vrijheid, democratie en rechtsstaat willen verdedigen.

So far, so good.

De prijs die we voor die verdediging betalen is echter militarisering van onze dagelijkse omgeving, inclusief publieke dienstverlening en sociale zekerheid (“toenemende vraag van Defensie naar meer (juridische en fysieke) ruimte, financiële middelen en mensen”); depolitisering en daarmee ontdemocratisering van de politiek door het streefpercentage van 3.5 % van het bbp grondwettelijk vast te leggen; uitbreiding van de wettelijke bevoegdheden van veiligheidsdiensten om in “de grijze zone” effectiever buitenlandse propaganda en desinformatie te kunnen bestrijden — en je hoeft geen complotdenker te zijn om in te zien dat dat op zijn zachtst gezegd op gespannen voet staat met de vrijheid van meningsuiting en civiele grondrechten; herziening van de Oorlogswet die het makkelijker moet maken om een beroep te doen op het zogenaamde “staatsnoodrecht” en de uitvoerende macht in staat stelt om de “noodtoestand” uit te roepen en het parlement e passeren; en versnelde invoering van de Wet op de defensiegereedheid (WodG) die inspraakprocedures vereenvoudigt en uitzonderingen voor defensie op het gebied van natuur- en milieubeleid verruimt.

Oftewel, we verdedigen onze welvaart, vrijheid, democratie en rechtsstaat door onze welvaart, vrijheid, democratie en rechtsstaat te offeren op het altaar van een militair-industrieel complex dat een vermeende veiligheidsdreiging heeft aangegrepen voor het uitrollen van een ongekende militariseringsagenda.

Want, zoals de Nota onmiskenbaar duidelijk maakt, het gaat niet alleen om Defensie sec. Via een nieuw op te zetten “Nationaal Programma Defensie Industrie en Innovatie” en een nieuwe “Defensie Innovatie Opschalingsautoriteit”, voorzien van forse financiële middelen, wordt uitdrukkelijk samenwerking gezocht met de Nederlandse, Europese en Amerikaanse wapenindustrie en de Nederlandse kennisinstellingen, van TNO tot universiteiten.

Dat is precies wat de Nota beoogt: de constructie van een militaristisch kankergezwel in het hart van de Nederlandse politiek.

Sinds het midden van de jaren negentig (“Paars 1”) vormde het bestrijden en ontvlechten van de Nederlandse corporatistische kartels (“Nederland kartellland”) door de introductie van marktwerking, privatisering en mededingingswetgeving het hart van de economische politiek van centrumlinkse en centrumrechtse partijen. Wat de Nota hier voorstelt is exact het tegenovergestelde, namelijk de constructie van precies zo’n zelfde corporatistisch kartel: laten we het het Wapenkartel noemen, gecoördineerd vanuit en in samenspraak met Defensie zelf. Lang geleden waarschuwde de oud-militair en toenmalig president van de VS, “Ike” Eisenhower, voor wat hij “het militair-industrieel complex” noemde: wee het land dat een groot en machtig militair-industrieel complex herbergt. Het zal onherroepelijk een agressief, militaristisch buitenlandbeleid voeren; het zal vrede definiëren als het altijd tijdelijke evenwicht in een eeuwigdurende wapenwedloop; en het zal gedwongen worden schaars publiek geld te verschuiven van sociaaleconomisch zinvolle bestedingen aan zinloos, verspillend, vervuilend en dodend wapentuig.

Dat is precies wat de Nota beoogt: de constructie van een militaristisch kankergezwel in het hart van de Nederlandse politiek.

In Duitsland heet het de Bahr-doctrine, vernoemd naar de architect van de Duitse ontspanningspolitiek: niet alleen stokken, ook wortels; niet alleen wapengekletter maar ook diplomatie.

Want dat is nog wel de grootste contradictie van de Nota: het is doordesemd van de drogredenering dat wapens vrede brengen. U weet wel: “Si vis pacem, para bellum”, oftewel: wie vrede wil moet zich op oorlog voorbereiden. Terwijl de geschiedenis het tegenovergestelde leert: wie oorlog zaait, zal oorlog oogsten, of in het potjeslatijn van “google translate”: “Qui bellum seminat, bellum metet”.

De logica van de veiligheidsparadox leert dat vrede en veiligheid ondeelbaar zijn. “Onze” vrede en veiligheid staan of vallen met “hun” vrede en veiligheid. Als “wij” ons tot de tanden gaan bewapenen, is dat linksom of rechtsom een signaal van geopolitieke dreiging voor “onze” tegenstander. Die zal daarop reageren door zijn eigen bewapeningsinspanning op te schroeven. En zo “ad infinitum”, of, om met Doe Maar te spreken: “totdat de Bom valt.” Het betekent dat echte vrede alleen te garanderen valt als er naast bewapening ook diplomatie wordt bedreven, als er wordt ingezet op open diplomatieke kanalen, herstelde betrekkingen en een breder gesprek over een Euraziatische veiligheidsorde. In Duitsland heet het de Bahr-doctrine, vernoemd naar de architect van de Duitse ontspanningspolitiek, Egon Bahr: niet alleen stokken, ook wortels; niet alleen wapengekletter maar ook diplomatie.

Voorwaarts! is de grimmige, gemilitariseerde variant van de ziellose niksigheid van de sociaalliberalen.

Dat is wat mij betreft het teleurstellendste aan de Nota: er wordt met geen woord over de noodzaak gerept om kracht en macht te combineren met wijsheid en gesprek. Het woord diplomatie komt maar twee keer voor. Een keer om te melden dat Chinese diplomatie eigenlijk wapengekletter is. En een keer om te verwijzen naar “defensiediplomatie”, oftewel: in Brussel elkaar in NAVO-verband verder ophitsen richting oorlog.

Dit is geen defensienota die de belangen van Nederland en Nederlandse burgers dient; dit is een militariseringsnota die uitsluitend de belangen dient van een Nederlands militair-industrieel complex in wording.

Dan tot slot nog even over de titel die Defensie de Nota heeft gegeven. Ik schreef het al: Samen Voorwaarts!

Voorwaarts is de gemilitariseerde variant van de typisch sociaalliberale slogan van “vooruit”, met zijn associaties van moderniteit, toekomst en vooruitgang. Vooral D66 heeft er een handje van om zich tijdens verkiezingscampagnes met dit soort loze betekenaars te tooien. “En nu vooruit” was de campganeslogan van D66 onder Alexander Pechtold tijdens de verkiezingen van 2012. Voorwaarts! is de grimmige, gemilitariseerde variant van de ziellose niksigheid van de sociaalliberalen.

Vrij naar Von Clausewitz: militarisering is klassenstrijd met andere middelen. Hoe groter de feitelijke belangentegenstellingen, hoe vaker politici het hebben over “wij” en “samen”.

Maar het echte overtuigingswerk moet het woordje “samen” hier doen. Maar liefst 344 keer komt het woord in de Nota voor, bedoeld om retorisch te verhullen dat er niets “gezamenlijks” is aan militarisering. Het is immers gestoeld op een verhaal van een pal tegenover elkaar staande “wij” en “zij”, die existentiële vijanden van elkaar zijn en elkaar dus te vuur en te zwaard moeten bestrijden. Maar er is ook geen “wij” dat zich gezamenlijk achter militarisering schaart, omdat iedere euro die naar defensie gaat, zoals, opnieuw, Eisenhower al wist, onherroepelijk ten koste gaat van onderwijs, zorg, huisvesting, infrastructuur en ov.

“Elk geweer dat wordt gemaakt, elk oorlogsschip dat te water wordt gelaten, elke raket die wordt afgevuurd, betekent uiteindelijk een diefstal van hen die honger lijden en niet gevoed worden, van hen die het koud hebben en niet gekleed zijn. Deze wereld in oorlog geeft niet alleen geld uit. Ze geeft het zweet van haar arbeiders uit, het genie van haar wetenschappers, de hoop van haar kinderen.”

Vrij naar Von Clausewitz: militarisering is klassenstrijd met andere middelen. Hoe groter de feitelijke belangentegenstellingen, hoe vaker politici het hebben over “wij” en “samen”. En nergens zijn de belangentegenstellingen groter dan in kwesties van oorlog en vrede: het zijn de kinderen van de bourgeoisie die de bevelen geven; het zijn de kinderen van de arbeiders die aan het front sneuvelen.

En inderdaad doet het frequente gebruik van het woord “samen” in de Nota, bedoeld om een niet-bestaande gemeenschappelijkheid performatief te realiseren, sterk denken aan een soortgelijk gebruik van het woord “samen” tijdens de coronaperiode. Ook toen werden belangentegenstellingen retorisch verdoezeld door de niet-kwetsbaren voor te houden dat ze zich voor de ouderen aan de coronaplichten hielden: “Blijf thuis! Alleen samen krijgen we corona onder controle” (zie foto), heette het toen. Ook al wisten we van meet af aan dat alle niet-farmaceutische interventies nauwelijks verschil zouden maken, ze zaten immers niet voor niets niet in de pandemische protocollen van de WHO.

Je zou er haast complotdenker van worden: was corona dan toch de generale repetitie van de “intensieve mensenhouderij”, om de titel van het boek van Jaap Peters en Judith Pouw uit 2004 te parafraseren, of van het “massamaken”, zoals Mattias Desmet het noemt, waar we nu, in deze nieuwe periode van toenemende consensusdruk via de mechanismen van angst en collectieve in- en uitsluiting, de finale uitvoering van lijken mee te maken?

“Wees weerbaar! Alleen samen krijgen we de Rus er onder…”